Op de begraafplaats aan de Molenpoort in Weert staat een bijzonder monument dat bijna uit het collectieve geheugen van de stad is verdwenen. Het herinnert aan 54 Franse vluchtelingen die tijdens en kort na de Eerste Wereldoorlog in Nederland overleden. In 1935 werden hun stoffelijke resten in Weert samengebracht in één gemeenschappelijk graf. Negentig jaar later is het monument sterk vervuild en nauwelijks nog bekend. Tijd om dit bijzondere stukje Frans-Nederlandse geschiedenis opnieuw de aandacht te geven die het verdient.
Wie de begraafplaats aan de Molenpoort binnenloopt, ziet aan de rechterzijde een groot hardstenen monument. Centraal staat een kruis met de woorden:
IN MEMORIAM
AUX RÉFUGIÉS FRANÇAIS
MORTS AUX PAYS-BAS
1914–1918
Aan weerszijden staan tientallen Franse namen. Maar wie waren deze mensen? En waarom liggen zij juist in Weert?
Duizenden vluchtelingen richting Weert
Het verhaal begint in de laatste maanden van de Eerste Wereldoorlog. In het najaar van 1918 rukten de geallieerde legers op en raakten grote groepen burgers in Noord-Frankrijk en België op drift. Na wekenlange omzwervingen bereikten Franse vluchtelingen uit onder meer de omgeving van Valenciennes en Douai de grens van het neutrale Nederland. Op één dag kwamen bij Stramproy 1.680 vluchtelingen de grens over. Enkele dagen later was hun aantal daar al opgelopen tot ongeveer 4.000. Vanuit de grens werden velen per tram naar Weert gebracht, sommige zelfs per boot.
Anderen kwamen te voet of werden met karren vervoerd. Op het tramemplacement aan de Parallelweg werden ze opgevangen en geregistreerd. Weert zette alles op alles om de vluchtelingen onderdak en verzorging te bieden. Schoollokalen werden ontruimd en ingericht als opvangruimte. Zieken werden ondergebracht in het St. Jansgasthuis aan de Beekstraat en in een noodlazaret bij de Broeders van St. Louis. Op 1 november 1918 bezocht zelfs koningin Wilhelmina de vluchtelingen in Weert.
De Spaanse griep
Voor een aantal Fransen kwam de hulp te laat. Zij waren ernstig verzwakt door honger, ziekte en wekenlange omzwervingen. Bovendien woedde juist op dat moment de Spaanse griep. De gevolgen waren dramatisch. Op één dag werd in de Sint-Martinuskerk zelfs een uitvaartdienst gehouden voor negen overledenen tegelijk. Niet alle slachtoffers werden in Nederland begraven. Sommige overledenen werden direct naar Frankrijk teruggebracht. Vaststaat dat uiteindelijk 28 Franse vluchtelingen op het kerkhof aan de Molenpoort hun laatste rustplaats kregen. Verspreid over de begraafplaats stonden jarenlang eenvoudige houten kruisen, betaald door de Franse regering.
Een bijzondere dag in 1935
Op 22 juli 1935 veranderde dat. De 28 in Weert begraven Fransen werden opgegraven. Tegelijkertijd werden de stoffelijke resten van 26 Franse vluchtelingen die elders in Zuid-Nederland begraven lagen naar Weert overgebracht. Een historische foto laat zien hoe de kisten naast het geopende gemeenschappelijke graf liggen. Rondom staan geestelijken, bestuurders en belangstellenden. Pastoor-deken M. Souren verricht de plechtigheid. In totaal werden hier 54 Franse overledenen samengebracht.
Weert was daarmee niet zomaar een plaatselijke begraafplaats geworden. De Franse overheid had in 1935 besloten de nog in Nederland rustende Franse slachtoffers te concentreren. De overledenen uit het zuiden van Nederland kwamen naar Weert; die uit het noorden werden in Soesterberg samengebracht.
Frankrijk richt monument op
Enkele maanden na de herbegrafenis, op 15 november 1935, werd boven het gemeenschappelijke graf het monument onthuld dat er vandaag nog steeds staat. Het werd ontworpen door de firma Lejeune uit Maastricht en uitgevoerd in witte hardsteen. Aan weerszijden van het centrale kruis werden de namen van de 54 Fransen aangebracht. Bij de onthulling waren Nederlandse en Franse autoriteiten aanwezig. Een bijzonder detail maakt het monument nog interessanter. Tijdens de plechtigheid bood deken Haenen de grond waarop het monument stond aan de Franse regering in eigendom aan.
De Franse consul sprak vervolgens zijn dankbaarheid uit voor hetgeen de inwoners van Weert in 1918 voor zijn landgenoten hadden gedaan. Hij vertrouwde het monument toe aan de Weerter bevolking en vroeg haar te blijven zorgen voor degenen die hier hun laatste rustplaats hadden gevonden.
Negentig jaar later
Wie het monument vandaag bezoekt, ziet een ander beeld. De hardsteen is vervuild en verkleurd. Op verschillende plaatsen is sprake van biologische aangroei. Gras en onkruid groeien tot tegen het monument en de eens zo nadrukkelijk aanwezige Franse namen zijn minder goed leesbaar geworden. Nog opvallender is misschien dat vrijwel niemand in Weert meer weet welk verhaal achter het monument schuilgaat. Het is geen graf van enkele toevallig in Weert overleden buitenlanders. Hier rusten 54 Franse slachtoffers die in 1935 vanuit verschillende plaatsen in Zuid-Nederland bewust in Weert zijn samengebracht. Daarmee bezit Weert een bijzondere Frans-Nederlandse herinneringsplaats.
Oproep tot herstel
Negentig jaar na de onthulling verdient het monument opnieuw de zorg die de Franse consul in 1935 aan Weert vroeg. Daarom zou onderzocht moeten worden hoe het monument deskundig kan worden gereinigd en gerestaureerd en hoe ook de directe omgeving weer een waardige uitstraling kan krijgen.
Daarbij ligt samenwerking voor de hand tussen de eigenaar/beheerder van de begraafplaats, de gemeente Weert, erfgoedorganisaties en de Franse autoriteiten. Ook moet worden uitgezocht hoe de eigendom van het graf en de grond juridisch precies is geregeld. Uit historische bronnen lijkt het dat de grond in 1935 aan de Franse regering werd aangeboden; nader archief- en kadastraal onderzoek moet uitwijzen of deze overdracht formeel is voltooid.
Maar herstel alleen is niet voldoende. Het verhaal van deze 54 mensen verdient het opnieuw verteld te worden. Met een informatiepaneel of QR-code bij het monument zouden bezoekers kennis kunnen maken met de gebeurtenissen van 1918, de opvang van de vluchtelingen door de Weerter bevolking en de bijzondere herbegrafenis van 1935. En waar mogelijk zouden de 54 namen opnieuw een gezicht en een levensverhaal moeten krijgen.
Een vergeten belofte
Het monument vertelt uiteindelijk niet alleen een verhaal over oorlog en dood. Het vertelt ook over duizenden mensen die huis en haard moesten verlaten, over een stad die hen opving en over Franse dankbaarheid voor de hulp die zij in Weert kregen. In 1935 werd aan de inwoners van Weert gevraagd over deze laatste rustplaats te blijven waken.
Negentig jaar later is het misschien tijd om die bijna vergeten belofte opnieuw na te komen. Wie beschikt over foto’s, documenten, krantenknipsels of familieverhalen over de Franse vluchtelingen in Weert, de herbegrafenis van 22 juli 1935 of de onthulling van het monument op 15 november 1935, wordt opgeroepen zich te melden. Ook informatie over de 54 personen van wie de namen op het monument staan, is bijzonder welkom.
